اولویت نام کاسپی برای کاکایی خزری و پرستودریایی خزری
اولویت نام کاسپی برای کاکایی خزری و پرستودریایی خزری
Preferred Persian name of Caspian Gull and Caspian Tern
همانگونه که میدانید، در طول دو دهۀ گذشته اشتیاق کاربران و طبیعتدوستان ایرانی به پرهیز از کاربرد نام «خزری» و به جای آن، کاربرد نام «کاسپی» افزایش یافته است. این نام در دو گونه از پرندگان ایران، یعنی کاکایی خزری (کاسپی) و پرستودریایی خزری (کاسپی) به کار رفته است.
در پاییز 1399 پیشنهاد شد که واژۀ «کاسپی» به عنوان نام دوم برای گونههایی که در نام فارسی آنها واژه «خزری» به کار رفته بود، در داخل پرانتز افزوده شود. در آن زمان، اکثریت اعضای رایدهنده با این پیشنهاد موافق بودند (6 رای از 8 رای).
نیاز به توضیح است که با توجه به پیشبینی احتمال دشواری اولویت نام کاسپی به عنوان اصلی در آن زمان و نیز برای آشنایی تدریجی پرندهنگرها با این تغییر، قرار شد تا این تغییر به صورت دومرحلهای انجام شود که در مرحلۀ نخست نام «کاسپی» به عنوان نام دوم آورده شود و در مرحلۀ بعد، پس از آشنایی و رواج نسبی نام «کاسپی» در یک دورۀ زمانی چندساله، نام «کاسپی» بر نام «خزری» اولویت داده شود.
اکنون پس از گذشت بیش از پنج سال از مرحلۀ نخست این تغییر و رواج نسبی نام «کاسپی»، زمان آن فرا رسیده است که در نام فارسی این دو گونه از پرندگان ایران، واژۀ «کاسپی» بر واژۀ «خزری» اولویت داده شود.
برای آگاهی بیشتر، در زیر به پیشینۀ کاربرد نام «خزری» و «کاسپی» پرداخته میشود. هماکنون در ایران و چند کشور دیگر، به طور رسمی از نام «دریای خزر» استفاده میشود، اما نام این دریا در دورۀ مادها و هخامنشیان «ورکانه»، در دوره ایلامیان «وهرکانه (هیرکانیوم)» و در دوره اشکانیان «ورکانه (هیرکانیوم)» بود ولی در زمان ساسانیان «کاسپی» بوده است. بنابر این، تا پیش از ساسانیان، نام این دریا «ورکانه» بود و نیازی به استفاده از نام «کاسپی» نبوده است. علت اینکه تنها در زمان ساسانیان نام این دریا «کاسپی» بود، این است که در زمان ساسانیان، «قوم خزر» به سرزمین ایران یورش میبردند که پس از شکست ایرانیان و ساسانیان از اعراب، کاربرد نام خزر توسط قوم عرب آغاز شد و به علت چیرگی زبان عربی در ایران، واژۀ «خزر» بیشتر و بیشتر فراگیر شد.
دربارۀ شکل درست نوشتن نام کاسپی و پسوند آن، مطلب زیر یادآوری میشود. برخی از هممیهنان گرامی، از برگردان حروف انگلیسی یعنی «کاسپین» استفاده میکنند. به نظر میرسد که بر پایۀ دستور زبان فارسی، این شکل از کاربرد این واژه، درست نیست (کاربرد پسوند «ین» برای ساخت صفت برای مکانها مناسب نیست). در کتاب درسی تاریخ علوم انسانی سال 1399 نیز برای نام دریای خزر در دوره ساسانیان، از نام «دریای کاسپی (قزوین) استفاده شده است. کاربرد این شکل از نام کاسپی، در برخی منابع تاریخی و فرهنگی دیگر نیز دیده میشود.
همچنین، بر اساس شیوۀ نامگذاری پرندگان در کمیتۀ ثبت پرندگان ایران، برای ساخت شکل صفت مکانی در نام گونهها، نامهایی که با حرف «ی» پایان مییابند، بدون تغییر باقی میمانند، مانند درنای سیبری. بر همین اساس، بهتر است که در نام دو گونۀ «کاکایی کاسپی» و «پرستودریایی کاسپی» نیز، واژۀ کاسپی به همین شکل نوشته شود.
بر پایۀ آنچه که در بالا یاد شد، پیشنهاد اولویت دادن واژۀ «کاسپی» بر «خزری» در کمیتۀ ثبت پرندگان ایران مطرح شد که با اولویت دادن واژۀ کاسپی، واژۀ خزری در درون پرانتز نوشته خواهد شد. این پیشنهاد با موافقت اکثریت رایدهندگان مورد پذیرش قرار گرفت (8 رای از 9 رای). یادآوری میشود که در مرحلۀ سوم و پس از سپری شدن یک دورۀ چندساله و اطمینان از رواج یافتن اولویت نام «کاسپی»، واژۀ «خزری» میتواند از نام فارسی این دو گونه حذف شود.
بر همین اساس، ازینپس نام فارسی این دو گونه در فهرستهای پرندگان ایران، به شکل زیر نوشته خواهد شد.
کاکایی کاسپی (خزری)
Caspian Gull
Larus cachinnans
پرستودریایی کاسپی (خزری)
Caspian Tern
Hydroprogne caspia
*****
